افزایش حدود ۹ برابری نفوذ متوترکسات به مغز؛ دستاورد پژوهشگران ایرانی در عبور از سد خونی–مغزی
پژوهشی جدید از محققان ایرانی، رویکردی مبتنی بر ترکیب «پیشدارو» و «نانوذرات» را برای افزایش انتقال دارو از سد خونی–مغزی معرفی کرده است. این مطالعه در مجله Bioorganic Chemistry از انتشارات Elsevier در می ۲۰۲۶ بهصورت آنلاین منتشر شده و نتایج آن از منظر فارماکوکینتیک و دارورسانی به مغز قابل توجه است.
“Brain penetration enhancer-based on amino acid prodrug self-assembling nanoparticles: a streamlined strategy for overcoming blood brain barrier”
Authors: Nasim Shadmani, Zahra Karami, Hamideh Haghighat, Sina Andalib, Mehrdad Hamidi
بیشتر نویسندگان این مطالعه وابسته به دانشگاه علوم پزشکی زنجان هستند. ایده اصلی این پژوهش، اتصال اسیدآمینه فنیلآلانین (Phe) به متوترکسات (MTX) و تولید پیشداروی Phe–MTX است که میتواند بدون نیاز به یک حامل جداگانه، به شکل نانوذرات کروی (خودآرا) ایجاد شود. هدف از این طراحی، افزایش نفوذ دارو به پارانشیم مغز و در عین حال بهبود ویژگیهای فارماکوکینتیکی متوترکسات بوده است.
نتایج درونتنی مطالعه در موش صحرایی اهمیت ویژهای دارد. در مقایسه با متوترکسات آزاد، نانوذرات پیشداروی Phe–MTX موجب افزایش نسبت غلظت مغز به پلاسما، افزایش کلیرانس برداشت مغزی و افزایش نیمهعمر پلاسمایی دارو شدند. مهمتر از همه، شاخص نفوذ به مغز در این سامانه در حدود ۹ برابر متوترکسات آزاد گزارش شده است. این سامانه در ارزیابی سلولی نیز فعالیت ضدتوموری بیشتری علیه سلولهای تومور مغزی انسانی U87MG نشان داد.
اهمیت بیوفارماسی و فارماکوکینتیکی این پژوهش در آن است که طراحی سامانه دارورسانی تنها به ساخت یک نانوفرمولاسیون محدود نشده، بلکه اثر آن با اندازهگیری واقعی توزیع دارو میان پلاسما و مغز و شاخصهای فارماکوکینتیکی ارزیابی شده است. نتایج، ظرفیت استفاده از پیشداروهای مبتنی بر اسیدهای آمینه و خودآرایی آنها را بهعنوان رویکردی برای افزایش انتقال دارو از سد خونی–مغزی نشان میدهد؛ هرچند تبدیل چنین یافتههای پیشبالینی به کاربرد انسانی به مطالعات بیشتری نیاز دارد.
